Làng võ Bình Định một truyền thống văn hóa – Phần 2 (tiếp theo)

II.2. “Hoành sơn nhất đái, khả dĩ dung thân”, Nguyễn Hoàng lĩnh căn ý sâu xa đã thành công ở nước cờ: xin trấn thủ Thuận Hóa, vùng Viễn Châu xa xôi để rồi lấy con sông Gianh chia đôi bờ..

Thầy võ Bình Định - Ảnh Gosanh.vn

Thầy võ Bình Định - Ảnh Gosanh.vn

Biên giới tự nhiên này tạo thành ranh giới: có một văn hóa Việt Nam phía nam với những yếu tố mới phát sinh làm phong phú cho dòng chảy văn hóa, tiến trình văn hóa chung của dân tộc, trong đó có võ nghệ

Võ nghệ – dường như đó là hệ quả của cuộc sống mới trên vùng đất mà lúc đầu còn khá xa lạ với người Việt. Có thể? khi ấy, với cư dân Việt, khi đến đất Lưu Viễn Châu hãy còn cái cảm giác mà sau này thấy lại khi khai phá đất Nam Bộ.
Xứ đâu có xứ lạ lùng
Con chim kêu (tôi) phải sợ, con cá vùng (tôi) phải kinh

Đất Bình Định hẹp về bề ngang, lại chia cắt bởi dãy núi lan ra đến tận biển, song cái nhìn ngút ngàn của biển cả không cho ta thấy cái chật hẹp của dải đất vốn hẹp. Tầm nhìn của người hướng ra biển, vọng lên cao nguyên. Với thế đất ấy, con người ấy, tất nhiên, võ Bình Định cũng không thể khác. Sông Gianh cắt chia đôi đàng: Đàng trong – Đàng ngoài. Và Võ – theo chân người đi mở đất vào nam – là võ nghệ của người Việt…

Nhìn lại phía Bắc, Đàng ngoài, lúc này môn vật đã phát triển mạnh. Vật – một hình thức quan trọng đối với đời sống cư dân Việt: rèn luyện thể chất khỏe và rèn luyện tinh thần. Nó tồn tại trong dân gian với các lò vật, làng vật như Trà Lũ, Liễu Đôi…, đã tạo được nhiều đô vật có tiếng ngay từ thời Lê sơ.
Ba năm làng mở khoa thi
Đệ nhất thi vật, đệ nhì thi bơi
Đệ tứ thi đánh cờ người…
(Câu ca vùng Tức Mặc – Nam Định)

Vật trong các lễ hội như vậy chủ yếu là đấu thi, đấu cho đẹp, đấu theo qui ước, sau mới là giật giải quyết liệt. Có thi, có người tài thì được phong làm trạng vật như Vũ Phong, Lê Như Hổ, Nguyễn Doãn Khâm… thời Lê sơ và Mạc. Vật bên cạnh thi đấu còn là để rèn luyện sức khỏe, tinh thần, từ đó góp phần tạo thành một ý chí phản kháng trong nhân dân. Nguyễn Hữu Cầu (thế kỷ XVIII), người Lôi Dương (Hải Hưng), giỏi đánh vật và khỏe mạnh đã tham gia làm tướng trong cuộc khởi nghĩa Nguyễn Cừ là một ví dụ.

Bắc sông Gianh là vật thì Nam sông Gianh là võ. Nếu vật tạo lực bằng nguyên tắc đòn bẩy, có sự va chạm giữa các đối thủ để tạo điểm tựa, triển khai sức mạnh hạ đối thủ, thì võ là ém lực tung đòn, tăng tốc hơn. Võ với thân pháp di chuyển tạo phương vị nhằm tiếp xúc đối phương, phối hợp có cước pháp, thủ pháp, quyền pháp, thân pháp, thì vật chủ yếu là định vị trên đôi chân tạo thế, dùng lực đôi tay để hạ đối phương. Điều này cũng thể hiện đặc tính văn hóa của từng vùng đất khác nhau. Đàng ngoài, vùng ruộng đồng Bắc bộ, tuy là rộng mà kỳ thực là hẹp bởi người Việt khi ấy, sau một thời kỳ Đông Sơn, đã phát triển mạnh mẽ giao lưu văn hóa, trống đồng Đông Sơn đã có mặt ở hầu khắp Đông Nam Á. Qua một ngàn năm Bắc thuộc, người Việt tự co cụm vào các làng để làm pháo đài chống lại sự nô dịch văn hóa. Lúc này, người Việt với tư duy tiểu nông, cố kết với làng xã ấy nên tầm tư duy không vượt quá lũy tre làng. Bởi thế, khi đôi chân còn đẫm trong nước bùn để cấy lúa thì các động tác múa người Bắc Việt lại chủ yếu là động tác tay, điều này khá rõ trong chèo, đôi chân thì làm chức năng di chuyển. Trong vật chủ yếu dùng lực đôi tay, còn chân trụ. Trong chiến đấu, chịu ảnh hưởng của binh pháp Trung Hoa, chú trọng đồ binh thư trên cơ sở lấy vật làm phương tiện rèn luyện thể chất. Vùng Nam sông Gianh, trong đó có Bình Định, là đất mới. Quân họ Nguyễn ít, chỉ bằng một phần tư quân họ Trịnh, bắt buộc họ Nguyễn phải chú trọng đến rèn luyện kỹ năng chiến đấu bên cạnh thể chất và tinh thần. Hơn thế nữa, vốn là đất mới nên sự ổn định về tổ chức, chính quyền chưa lâu, các thiết chế bảo đảm đời sống cá nhân chưa hoàn thiện, lại thêm vào đó là sự rạn vỡ cố kết làng xã do di dân, tạo lập làng ven sông chứ không tụ cư thành làng với lũy tre làng. Điều kiện xã hội đó đòi hỏi phải chú trọng kỹ năng chiến đấu, không chỉ là chống giặc, mà còn là để chống chọi cùng thiên nhiên, cướp bóc và thú dữ. Đất miền Trung tuy đồng bằng hẹp mà “rộng về tầm tư duy”, võ không còn hẹp ở xới vật mà đã bắt đầu lan vào trong dân chúng cùng với sự mở rộng, phát triển quân đội của họ Nguyễn. Võ, chú trọng đến tính thiết thực trong chiến đấu, không để đấu cho đẹp mà thế chân đã di chuyển theo phương vị, động tác tay thuần thục ém lực và tung lực vào thời điểm tối ưu. Võ, cộng thêm vào đó là ảnh hưởng của truyền thống bảo vệ bản làng của người Thượng, múa Chàm, võ Trung Hoa chú trọng đường quyền, nam quyền…, càng làm cho võ thêm phát triển ăn sâu và lan rộng. Võ cũng như hát bội, có thêm nhiều động tác chân. Nếu trong hát bội có các ngón chân thì trong võ là các bài kết hợp toàn bộ cơ thể tạo thành bộ pháp hoàn chỉnh, phát huy sức mạnh để hạ đối thủ.

Võ Bình Định như vậy đã được hình thành và phát triển từ chính yêu cầu tất yếu của cuộc sống, chiến đấu của cư dân đất mới. Lại nữa, nó còn được gia tốc thêm để phát triển qua 7 năm chiến tranh lớn, nhỏ của hai họ Trịnh – Nguyễn, cũng như từ chính sách cho con em được đi thi võ của Nguyễn Hữu Tiến và nỗ lực xúc tiến đào tạo quân đội có kỷ luật, binh chế của Đào Duy Từ. Lịch sử võ thuật đã song hành với lịch sử của chiến tranh. Cùng với binh chế, võ thuật tạo điều kiện để rèn luyện binh lính cả về thể chất, tinh thần lẫn kỹ năng chiến đấu. Hơn thế nữa, những kỹ năng chiến đấu khi ứng dụng quân sự cộng với sự phát triển của các khí giới Đàng trong như trọng pháo, thuyền chiến, đã khiến cho “Quân lính của vương quốc này hoàn hảo nhất trong cả vùng, rất có kỷ luật… Đó là lý do khiến họ luôn thắng thế trong các cuộc chiến liên miên với vua Đàng ngoài, mặc dù Đàng ngoài vượt Đàng trong về tất cả mọi lĩnh vực, không chỉ về nhân số, mà còn về của cải và số lượng voi xung trận” (Friar Bomingo Nararrete, “Trarels and Controversies”)(1). Và như thế, võ nghệ đã hình thành và lan rộng, hội nhập cùng các phái võ Trung Hoa theo chân người Minh Hương đi vào nước ta, tạo nên sự phong phú của võ nghệ.

Võ nghệ ở Bình Định do đó cũng là sản phẩm của một quá trình như vậy. Hơn thế, điều kiện của đất Lưu Viễn Châu đã tạo cho Bình Định cơ sở vững chắc hơn. Cuộc sống hội nhập sớm với người Thượng, sự tràn vào của người Hoa tạo lập các thị tứ, điều kiện trực tiếp của chính sách quân địa phương đã làm cho võ Bình Định có điều kiện mạnh mẽ phát triển.

Võ nghệ khi đã phát triển, đi sâu vào các làng xóm, cư dân thì trở thành vũ khí để đấu tranh với bọn tham quan. Thầy Đinh Văn Nhưng hay ông Chảng ở làng Bàng Châu, thị trấn Đập Đá – An Nhơn, là một người yêu nước, trọng nhân nghĩa, song tính khí khá ngang tàng được dân làng gọi là “Chảng ngang thiên”, thầy Trương Đức Thường ở Hải Dương vào… là những thầy võ của dân gian. Và cũng chỉ có thể trên cái nền phổ cập ấy mới có Võ Văn Doan tức chàng Lía, Phù Mỹ. Lía sinh ra trên đất võ, nhà nghèo song có sức khỏe phi thường lại kiên trì tập luyện, giỏi côn quyền. “Đường côn toàn vẹn trăm bề; Múa như giông tố, tiếng nghe vù vù”. Lía đã cùng với nhân dân Đàng trong nổi dậy chống lại sự áp bức của triều đình, cướp của nhà giàu chia cho dân nghèo. Nhiều phen bị vạ lây, Lía dùng võ nghệ với tài nhảy của mình: “Cơn nguy chuyển hết sức thần; Dùng miếng cá lóc dậm chân nhảy liền”, song rốt cuộc, chàng Lía cũng không thoát ra ngoài qui luật của chiến tranh nông dân, thiếu đường hướng phát triển, để chỉ còn lưu lại trong trí nhớ của nhân dân Bình Định như một dấu ấn vàng son về tinh thần quật khởi của cư dân võ:
Chiều chiều én liệng Truông Mây
Cảm thương chàng Lía bị vây trong thành

Điểm lại, để đất võ Bình Định vào làng võ chung của võ Việt Nam thời cát cứ của các chúa Nguyễn, có thể thấy ở Bình Định, võ thuật với những điều kiện kinh tế-xã hội, văn hóa-lịch sử thuận lợi đã có đất để bắt mạch và tụ hội, và thật sự Bình Định đã là nơi tụ hội tinh hoa của võ – vật Nam-Bắc. Từ đất Thanh Hóa hay Hải Dương, từ Nghệ An hay Hà Tĩnh vào đây cùng với bước đường di cư của người Việt, võ nghệ đã được cải tiến cho phù hợp với địa thế – văn hóa của đất này. Thế võ đã được phát triển, phương vị đã mở rộng, kỹ năng đã được chú trọng và tất nhiên, sự ăn mạch của võ vào đất Bình Định còn ở chỗ đây là vùng đất hội tụ nhiều dòng văn hóa, nhiều phái võ, để từ đó kết tinh rồi phát triển, rồi lại tiếp tục lan tỏa trong dân chúng. Khi đó, võ Bình Định đã trở thành phương tiện cố kết lòng người, đi vào từng cộng đồng dân cư để phát triển mạnh mẽ hơn. Đây là cơ sở quan trọng nhất để hình thành nên các làng võ Bình Định sau này.

Sự hình thành của võ Bình Định do vậy cũng không nằm ngoài qui luật của dòng chảy văn hóa Việt: Ra đời từ điều kiện cuộc sống của cư dân và hình thành dựa trên sự phổ cập rộng rãi những thế võ của quân lính kết hợp với các thế – bài dân gian để từ đó, không đi theo con đường dòng phái mà tiếp tục lan ra, tỏa rộng đến từng đơn vị cộng đồng xã hội, tiếp tục phát triển và nếu có, sẽ hình thành những nét khác biệt bởi điều kiện từng vùng mà nó gieo hạt.

Võ Bình Định và làng võ Bình Định sau này do đó gắn kết liền mạch với lịch sử xây dựng và đấu tranh gần 400 năm của phủ thành Quy Nhơn (1602 – 2002), bởi nó chính là một thành quả của quá trình và góp phần tạo lập nên văn hóa của vùng đất này. Bởi vậy, nó phản chiếu và qui tụ giá trị văn hóa, nó lan tỏa và thẩm thấu vào từng bộ phận, từng cộng đồng xã hội.

Trên đây, chúng tôi đã điểm qua sự hình thành Võ và Làng võ Bình Định trong giai đoạn cát cứ của các chúa Nguyễn để trên cái nhìn văn hóa, cho ta thấy những qui luật của nó. Võ và Làng võ Bình Định từ đó có đủ điều kiện và cơ sở để tiếp tục phát triển và hình thành nên các làng võ trong các giai đoạn sau.

<

Võ Sư : Nguyễn Vĩnh Hảo
Ủy viên thường trực BCH Liên đoàn võ thuật Bình Định
Chủ Nhân : Bảo Tàng Gốm Cổ Vijaya – Champa – Bình Định
(Theo gosanh.vn)

Làng võ Bình Định một truyền thống văn hóa – Phần mở đầu
Làng võ Bình Định một truyền thống văn hóa – Phần 1
Làng võ Bình Định một truyền thống văn hóa – Phần 2
Làng võ Bình Định một truyền thống văn hóa – Phần 3

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s